logo

Özel Hakların Sınıflandırılması


Erhan Kırmızı
erhankirmizi@08olay.com

1.Niteliklerine Göre Özel Haklar

1.1.Mutlak Haklar

Sahibine maddi ve manevi olmayan mallar ile kişiler üzerinde geniş yetkiler veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haklardır. Mülkiyet hakkı, telif hakkı, ayni haklar, intifa hakkı, velayet ve vesayet hakları mutlak haklara örnektir.[1]

Bu hakları herkesin ihlal etmesi mümkündür, bu yüzden herkese karşı ileri sürülebilir.[2]

Herkes mutlak haklara uymak ve saygı göstermekle yükümlüdür. Mutlak haklar, hukuk düzeninin belirlediği sınırlar içinde kalmak suretiyle hakkın sahibi tarafından istenilen şekilde kullanılır. Esasen mutlak haklar, hak sahibinin kişi ve mal üzerinde tekel olarak sahip olduğu iktidar ve yetkileri ifade eder.[3]

(Not: Mutlak haklar konusu çok ayrıntılı ve karışık olduğu için bir başka başlık altında ayrıca işlenecektir.)

1.2.Nisbi Haklar

Nisbi Haklar: Sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilen haklardır. Örneğin; alacak hakkı, alacaklının yalnızca borçluya karşı ileri sürülebileceği bir haktır.[4]

2.Konularına Göre Özel Haklar

2.1.Mamelek Hakları (malvarlığı hakları)

Para ile ölçülebilen, kişilerin maddi menfaatlerini koruyan haklardır. Örnek: Telif Hakkı, alacak hakkı vs.[5] Mal varlığı hakları devredilebilirler ve miras yoluyla intikal edebilirler ancak bu durumun istisnası olan mal varlığı hakları da bulunmaktadır. Örneğin: Oturma hakkı ile intifa hakkı devredilemez ve miras yoluyla intikal edemez mal varlığı haklarıdır.[6]

2.2.Şahsiyet Hakları (kişilik hakları)

A-Tanım

Para ile ölçülemeyen, kişilerin manevi menfaatlerini koruyan haklardır. Örnek: Bir kişinin şerefi, haysiyeti, ismi, resmi vb. [7]

B-Özellikleri

– Herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haklardır.

– Nispi kişilik hakkı bulunmaz.

– Kişilik hakları devredilemezler.

– Kişilik hakları miras yoluyla intikal etmezler.

– Kişinin doğumu ile kendiliğinden gelirler ve kişinin ölümü ile sona ererler.[8]

C-Kişilik Haklarının Gruplandırılması

a-Kişinin maddi bütünlüğü üzerindeki kişilik hakları: Bunlar ile kişinin bedeni üzerindekişilik haklarını ifade edilmektedir.

Örneğin; Yaşama hakki, vücut bütünlüğü ve dokunulmazlığı vb.

b-Kişinin Manevi Bütünlüğü Üzerindeki Hakları: Bunlar ile kişinin iç dünyası,üzerindeki kişilik haklarını ifade edilmektedir.

Örneğin; inancı, siyasi ve feslefi görüşü, sırları, şeref ve haysiyeti, resmi ve ismi üzerindeki hakları vb.

c-Kişinin İktisadi Bütünlüğü Üzerindeki Kişilik Hakları: Bunlarile kişinin ekonomik hayat üzerindeki kişilik haklarını ifade edilmektedir.

Örneğin; Alım gücünün tanınması[9]

3.Kullanılmalarına Göre Özel Haklar

3.1.Devredilebilen Haklar

Sahibi tarafından başkalarına devredilebilen, miras yoluyla da mirasçılara geçen haklara devredilebilen haklar denir. Bu haklar temsilci vasıtasıyla da kullanılabilir. Malvarlığı haklarının çoğu (Ör. Alacak hakkı, rehin hakkı, mülkiyet hakkı) devredilebilir niteliktedir. Nafaka hakkı, intifahakkı ve sükna hakkı (oturma hakkı) ise mal varlığı hakkı olmasına rağmen başkalarına devredilemezler.[10]

3.2.Devredilemeyen Haklar

Özel haklardan bir kısmı ise başkalarına devredilemedikleri gibi miras yoluyla da mirasçıları geçmez. Bunlara devredilemeyen (şahsa bağlı haklar) haklar denir. Ör. Kişilik hakları, nafaka hakkı, intifa ve sükna(oturma) hakkı.

Devredilemeyen haklardan bir kısmı ise münhasıran (o kişiye sıkı sıkıya bağlı) şahsa bağlı haklardır. Bu haklar kural olarak kanuni temsil yoluyla ile dahi kullanılamayan haklardır. Örn. boşanma hakkı, nişanı bozma hakkı, nesebin reddi hakkı, kazai (yargısal) rüşt talep etme hakkı bu niteliktedir. Şahsen kullanılacak haklarda karar verme yetkisi başkasına tanınamaz. Ancak, hak sahibi, hakkını kullanmaya karar verirse, bunun kullanılması ile ilgili işlemleri yapmak üzere bir kişiyi yetkili kılabilir. Fakat bazı işlemlerde işlemin gerçekleştirilmesi için bile temsilci kullanılmasına işlemin niteliği izin vermez. Ör. evlenme, vasiyetname yapma.[11]

4.Amaçlarına Göre Haklar

4.1.Yenilik Doğurmayan (alelade, basit, sıradan haklar) Haklar

Bu hakların kullanılması sonucu yeni bir hukuksal sonuç doğmaz. Velayet gibi.[12] Biraz daha açıklarsak Hak sahibinin hakkını kullanmasıyla herhangi bir yeni hukuki ilişki doğurmayan haklara alelade haklar (yenilik doğurmayan/yalın haklar) denir. Kapsamına ergin olmayan çocuğa (küçüğe) öğüt vermek, ihtarda bulunmak, çocuğun mallarını yönetmek, onu temsil etmek haklarının da girdiği sadece anne ve babalara tanınmış olan velayet hakkı, bu tür hakların örneğini oluşturur. Esasen anne ve babanın velayet hakkını kullanmalarıyla yeni bir hukuki durum ortaya çıkmadığı gibi, mevcut hukuki durumda bir değişiklik olmaz yahut mevcut hukuki durum ortadan kalkmaz.[13]

4.2.Yenilik Doğuran (İnşai) Haklar

A-Tanım

Hak sahibinin hakkı tek taraflı hukuki işlem ile kullanması sonucunda mevcut bir hukuki ilişkiden farklı olarak yeni bir hukuki ilişki kuran veya mevcut hukuki ilişkiyi değiştiren ya da bu hukuki ilişkiyi ortadan kaldıran haklardır.[14]

B-Yenilik Doğuran Hakların Kullanılma Şekli

Yenilik doğuran (inşai) haklar, kural olarak hak sahibi tarafından tek taraflı bir irade açıklamasıyla kullanılır ve bu açıklamanın karşı tarafa ulaşmasıyla da sonuçlarını doğurur. Sözleşmeye taraf olan kişinin veya üçüncü kişinin irade açıklamasına ihtiyaç yoktur. Yenilik doğuran haklar, çoğunlukla tek taraflı bir hukuki işlemle kullanılmakla birlikte, istisnaen dava yoluyla da kullanılırlar. Böyle bir durumda yenilik doğuran haklar, tek taraflı bir irade beyanı ile değil, yenilik doğuran (inşai) bir mahkeme kararı ile doğar (örneğin; vasiyetnamenin iptali kararı; evlilik birliğinin iptali kararı; bir derneğin, bir kooperatifin, bir anonim şirketin genel kurulunun aldığı kararın iptaline dair karar).[15]

C-Yenilik Doğuran Hakların Özellikleri

* Tek taraflı irade açıklamasıyla kullanılırlar.

* Kayıt ve şarta bağlanamazlar.

* Bir kez kullanılmakla tükenirler.

* Dava yoluyla da kullanılabilirler. Kural olarak dava yoluyla kullanılmazlar ancak şufa hakkı, mirasın reddi gibi haklar dava yoluyla kullanılırlar.[16]

* Zamanaşımına tabi değildir.

*Hak düşürücü süreye tabidir.[17]

D-Yenilik Doğuran Hakların Çeşitleri

a-Kurucu Yenilik Doğuran Haklar

Bu hakların kullanılması ile daha önce mevcut olmayan bir hak kazanılır.[18] Örnek: Diyelim ki arabasını satmak isteyen Tarık’ın isteğini, Sultan’ın kabul etmesi durumun da satım sözleşmesi kurulmuş oluyor (Sultan’ın kabul beyanı kurucu yenilik doğuran bir hakkın kullanılmasıdır).[19]

Bozucu yenilik doğuran haklara diğer örnekler:

Önalım (şufa),

Alım (iştira),

Geri alım (vefa)[20]

b-Değiştirici Yenilik Doğuran Haklar

Bu hak kullanıldığında var olan durumda değişiklik yapan haklardır. [21] Örnek: Tarık’ın arabasını alan Sultan arabada daha önce kararlaştırılan teyp, jant ve Türkiye Haritası gibi aksesuarların olmadığını görüyor Bunun üzerine Sultan daha önce aralarında anlaştıkları fiyat üzerinde indirim talep ediyor Buradan da anlaşıldığı üzere hukuki işlem devam etmekte olup, sadece yapısında değişiklikler yapılıyor. [22]

c-Bozucu Yenilik Doğuran Haklar

Kullanıldığında var olan durumu ortadan kaldıran haklardır. Daha önce mevcut olan hukuksal bir durum ortadan tamamen kalkar. [23]

Örnek: Tarık’ın, Sultan’ın arabanın fiyatındaki indirim talebini kabul etmemesi durumunda, Tarık’ın sözleşme koşullarına uymadığı gerekçesiyle Sultan’ın arabayı geri iade etmesi.

Bozucu yenilik doğuran haklara diğer örnekler:

•Dernek üyesinin istifası,

•Boşanma davası açma [24]

•Fesih hakkı, mirasın reddi [25]

•Takas[26]

•Vasiyetnamenin iptali •Vekaletten azil[27]


[1] http://online.kpsscafe.com.tr/hakkin-turleri-mutlak-haklar-nisbi-haklar-ayrimi-53974.html

[2] https://eksisozluk.com/mutlak-haklar–100179

[3] http://www.acikogretimadalet.com/ozel-haklar-ve-turleri-konusu.html

[4] http://online.kpsscafe.com.tr/hakkin-turleri-mutlak-haklar-nisbi-haklar-ayrimi-53974.html

[5] https://www.guncelakademi.com/kamu-haklari-ve-ozel-haklar-n46.html

[6] http://www.bilgine.net/konularina-gore-ozel-haklar

[7] https://www.guncelakademi.com/kamu-haklari-ve-ozel-haklar-n46.html

[8] http://www.bilgine.net/konularina-gore-ozel-haklar

[9] http://www.bilgine.net/konularina-gore-ozel-haklar

[10] https://www.hukukdershanesi.com/medeni-hukuk-sema-ile-hak-cesitleri-ders-ozeti/

[11] https://www.hukukdershanesi.com/medeni-hukuk-sema-ile-hak-cesitleri-ders-ozeti/

[12] http://www.oguzhanhoca.com/hak-kavrami-kamu-haklari-ve-ozel-haklar.html

[13] http://hukuk-turkiye.blogspot.com/2015/08/alelade-haklar_27.html

[14] http://www.vedatkitapcilik.com/yenilik-doguran-haklar-u-1629.html

[15] http://hukuk-turkiye.blogspot.com/2015/08/yenilik-doguran-haklar.html

[16] https://www.unibilgi.net/hukuk/yenilik-doguran-haklar-nelerdir/

[17] https://www.memurhocam.com/yenilik-doguran-haklar-ve-cesitleri/

[18] http://www.kpsskonu.com/genel-kultur/vatandaslik/kamu-haklari-ve-ozel-haklar/

[19] https://emlakkulisi.com/insai-hak-ne-demektir/204265

[20] https://www.unibilgi.net/hukuk/yenilik-doguran-haklar-nelerdir/

[21] http://www.kpsskonu.com/genel-kultur/vatandaslik/kamu-haklari-ve-ozel-haklar/

[22] https://emlakkulisi.com/insai-hak-ne-demektir/204265

[23] http://www.kpsskonu.com/genel-kultur/vatandaslik/kamu-haklari-ve-ozel-haklar/

[24] https://emlakkulisi.com/insai-hak-ne-demektir/204265

[25] https://www.memurhocam.com/yenilik-doguran-haklar-ve-cesitleri/

[26] https://www.unibilgi.net/hukuk/yenilik-doguran-haklar-nelerdir/

[27] http://hukuk-turkiye.blogspot.com/2015/08/yenilik-doguran-haklar.html

Share
115 Kez Görüntülendi.
#

SENDE YORUM YAZ

8+9 = ?

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • Yürüyen Merdivenleri Kazandırdığı İçin Kocatepe ve Ekibine Teşekkür Ediyorum

    13 Aralık 2018 Köşe Yazıları, Tolga Gül

    Bazen bir takım duyumlara ve söylemlere şahit oluyorum ve de bunlara çok üzülüyorum. Kocatepe döneminde bir şey yapılmadığını söyleyenlerin olması gerçekten de çok üzücü. Hani burada yapılanları yazmaya kalksam 30-40 sayfa yazacağım yatırım ve hizmet çıkarda şimdilik kalsın diyerek kendimi engelliyorum. İnsafsız olmamak gerek. Sadece bir yürüyen merdivenin yapılması bile geçmişte bir seçim kazanma sebebi olabilirdi. Bugün Kocatepe döneminde yüzlerce hatta binlerce yatırım ve hizmet yapılmışken hiçbir şey yapılmamış demek birazcık insafsızlık ol...
  • TOPLUM HAYATINI DÜZENLEYEN KURALLAR

    11 Aralık 2018 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

    1.DİN KURALLARI 1.1.Tanım Allah tarafından konulmuş olan, peygamberler ve kutsal kitaplar aracılığı ile insanlara iletilmiş olan kurallardır. 1.2.Din Kurallarının Uygulanma Alanı Din, evreni yaratan ve yöneten insanüstü ilahi bir varlığa inanmayı ve ona ibadet etmeyi emreder. İnsanların Tanrı ile olan ilişkilerini düzenler. Bununla beraber, bütün dinler insanların sadece Tanrı ile olan ilişkilerini değil, insanlar arasındaki ilişkileri de düzenleyen hükümleri (emir ve yasaklar) içerir. Bir diğer deyişle, dinler hem uhrevi (öteki al...
  • İRTİFAK HAKLARI

    10 Aralık 2018 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

    1.KAVRAM VE TANIM İrtifak sözlükte “bir şeye dayanmak, ondan faydalanmak” anlamına gelir. İrtifak hakları, sahibine konusu olan eşyayı doğrudan doğruya kullanma veya ondan yararlanma veya her ikisine birden sahip olma yetkisini veren sınırlı bir ayni haktır. 2.İRTİFAK HAKLARININ FARKLI TASNİFLERİ 2.1. İrtifak Hakkından Yararlanma Yetkisinin Kapsamı Açısından A-Tam Yararlanma İrtifakı İrtifak haklarından intifa hakkı hak sahibine eşyadan tam yararlanma yetkisi verir. B-Sınırlı Yararlanma irtifakı İntifa dışındaki irtifak...
  • MUTLAK HAKLAR

    09 Aralık 2018 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

    M 1.Tanım Mutlak, kayıt altına alınamayan, kendisine bir sınır biçilemeyen demektir. Sahibine maddi ve manevi olmayan mallar ile kişiler üzerinde geniş yetkiler veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haklardır. Mülkiyet hakkı, telif hakkı, ayni haklar, intifa hakkı, velayet ve vesayet hakları mutlak haklara örnektir. Bu hakları herkesin ihlal etmesi mümkündür, bu yüzden herkese karşı ileri sürülebilir. Herkes mutlak haklara uymak ve saygı göstermekle yükümlüdür. Mutlak haklar, hukuk düzeninin belirlediği sınırlar içinde kalmak sure...