logo

reklam

Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT’ler)


Erhan Kırmızı
erhankirmizi@08olay.com

 

Özet

*Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT)devletin ekonomik faaliyette bulunmasıdır.
*Kamu İktisadi Kuruluşları (KİK)kamusal mal ve kamusal hizmet üretirler, kamu hukuku kurallarına göre faaliyet gösterirler.
*İktisadi Devlet Teşekkülleri (İDT)ise ticaret hukuku kurallarına faaliyet gösterirler.
*Müessese de sermayenin tamamı kamu iktisadi teşebbüsüne aittir.
*Bağlı ortaklıkta sermayenin yüzde ellisinden fazlası kamu iktisadi teşebbüsüne aittir.
*İştirakta sermayenin en az yüzde on beşi, en çok yüzde ellisi kamu iktisadi teşebbüsüne aittir.

Kamu İktisadi Teşebbüsü

1.Kavram

1.1.Devlet Ekonomik Faaliyetlerin İçinde Olabilir

Devlet, çeşitli iktisadi kuruluşlarda çeşitli şekillerde pay sahibi olabilir. Kendisi bir iktisadi teşebbüs kurabildiği gibi, mevcut bir teşebbüsü özel kesimden kamulaştırma veya yabancı sermaye sahiplerinden millileştirme yoluyla devralabilir ya da özel kesimle ortak teşebbüsler kurabilir. [1]

1.2. Mevzuatımızda Uluslararası Yaklaşımlara Paralel Bir “Kamu İşletmesi” Tanımı Bulunmamaktadır

Kamu işletmesi kavramı ülkeden ülkeye farklılık göstermekle birlikte, genellikle bir kamu idaresinin çoğunluk hissesine sahip olduğu ya da bir kamu idaresi tarafından yönetimi kontrol edilen işletmeler kamu işletmesi olarak adlandırılmaktadır. Bu kapsamda, kamu işletmesi kavramı bir yandan pay sahipliği, diğer yandan yönetimde kontrol kavramı ile ilişkilendirilmektedir. Ülkemiz açısından bakıldığında ise mevzuatımızda uluslararası yaklaşımlara paralel bir “kamu işletmesi” tanımı bulunmamaktadır. Ülkemizdeki kamu işletmelerinin bir kısmı “kamu iktisadi teşebbüsleri” kavramı içerisinde değerlendirilirken, merkezi yönetimin ve yerel idarelerin pay sahipliği fonksiyonunu üstlendiği pek çok işletme ve iştirak ise bu kavram dışında farklı hukuki düzenlemelere tabi tutulmaktadır.[2]

İDT’leri, başlangıçta, iyi düşünülmüş bir sistemdi. Sistemin gerçekleşmesini sağlayan devlet adamı Celâl Bayar’dır. Almanya’da, Nasyonal Sosyalistler iktidara gelmeden yirmiye yakın büyük firmanın yönetim kurulu başkanlık ve üyeliğini yapmış olan ve o tarihlerde İktisat Bakanlığı Başmüşaviri bulunan Von der Porten adında, engin işletmecilik ve yöneticilik tecrübesine sahip bulunan bir iş adamı, tavsiyeleriyle, sistemin kuruluşuna ışık tutmuştur. İDT’nin şimdiye kadar uğradıkları başarısızlıklar ve gösterdikleri arızalar, sistemin kusuru değildir.

İDT’leri, birer kamu holding’i durumunda idiler. Kabul edilen model, modern Kapitalizm organizasyonunun benzeri idi. Modern Kapitalizm’de Finansman, yönetim ve denetleme fonksiyonlarını gören organlara mütenazır ve simetrik bir örgüt, İDT’leriyle Devlet Kapitalizmi’nin yapısı içinde kurulmak istenmişti. [3]

1.3.Tanım

Kamu iktisadi teşebbüsü (KİT); iktisadi devlet teşekkülü(İDT) ile kamu iktisadi kuruluşu (KİK)nun ortak adıdır.[4]

Bir İşletmenin Kamu İktisadi Teşebbüs Sayılabilmesi için gerekli olan kriterler şunlardır.

1) Devlet ya da Hazine söz konusu işletmenin en büyük ortağı olmalı ya da yönetim veya denetimini elinde bulundurmalıdır.

2) İşletme, kişi ve kuruluşlara satılan mal ve/veya hizmetlerin üretimiyle uğraşmalıdır.

3) İşletmenin temel amacı, kâr maksimizasyonu değil, genel yarar ile kârlılığı optimum dengede bağdaştırmalıdır.[5]

1.4.KİT’lerin Ortaya Çıkış Felsefesi Yoktur, Pratik Sebepleri Vardır

Türkiye’de, 1938 yılında, 3460 sayılı kanunla kurulmuştur.

Bütün sistemler, zamanla gelişir ve ihtiyaçlara paralel olarak değişikliklere uğrar. Türkiye’de de, İ.D.T’leri rejimi, kanun koyucu tarafından lüzum duyuldukça değiştirilmiş ve bu rejime bağlı kuruluşların sayısı da artmıştır. Sistem, doğuşundaki karakter çizgilerinden ancak bir kısmını günümüze kadar muhafaza etmiştir.[6]

Türkiye’de KİT’Ierin benimsenen belli bir doktrinin ürünü olarak ortaya çıktıkları söylenemez. Sınaî alt yapıyı oluşturma, kalkınmaya ilk hızı verme; sanayileşmede özel sektöre öncülük. Etme ve destek sağlama gibi pratik gereksinmelerden doğmuş ve kalkınmanın vazgeçilmez araçları olarak düşünülmüşlerdir. Ekonomik alanda, karma ekonomi anlayışı içinde çalışmak ve yatırılabilir kaynak yaratmak amacıyla devlet tarafından ya da devletin sermaye katılımı ile kurulan işletmelerdir.

İlk büyük örneklerini Sümerbank, Etibank ve Ziraat Bankasının oluşturduğu bu kuruluşlar, 1930’lu yıllardan itibaren giderek yaygınlaşmışlardır’.[7]

1.5.Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Gelişimi

* 1932 Türkiye Sanayi Kredi Bankası;
* 1933 Sümerbank;
* 1935 Türkiye Şeker Fabrikaları A.O; Etibank, Maden Tetkik Arama Enstitüsü ve Elektrik İşleri Etüd Dairesi;
* 1936 Emlak ve Kredi Bankası;
* 1938’de Toprak Mahsulleri;
* 1939’da Deniz Yolları ve Devlet Liman İşletmeleri,
* 1941’de Petrol iş,
* 1943’de Zirai Donatım Kurumu,
* 1945’de İşçi Sigortaları Kurumu;
* 1946’da İş ve İşçi Bulma Kurumu;
* 1949’da Emekli Sandığı;
* 1950’de İller Demir Yolları, PTT, Et ve Balık Kurumu, Türkiye Çimento Sanayi, Devlet Malzeme Ofisi, Türkiye Petrolleri A.O.,
* 1955‘de THY, SEKA;
* 1957’de TKİ kurulmuştur[8]

2.Çeşitleri

2.1.Kamu İktisadi Kuruluşu

Devletin, yüklendiği görevlerin bir bölümünü çeşitli nedenlerle özel kesimden farklı bir örgütlenme ve finansman biçimi içinde yürütmesi zorunluluğu vardır. [9]

Kamu iktisadi kuruluşu (KİK) :  Sermayesinin tamamı Devlet’e ait olan ve tekel niteliğindeki mallar ile temel mal ve hizmet üretmek ve pazarlamak üzere kurulan, kamu hizmeti niteliği ağır basan kamu iktisadi teşebbüstür. [10]

Üçüncü kişilerle ilişkileri bakımından özel hukuk tüzel kişisi, yönetim ve denetim bakımından kamu hukuku tüzel kişisidirler. Sorumlulukları sermayeleri ile sınırlı olup, serbest kuruluşlardır.

Türkiye’de Kamu İktisadi Kuruluşları şunlardır;

TEK, Çaykur, Tekel, Tarım İşl., TCDD, PTT, DHMİ ve THY.[11]

2.2.İktisadi Devlet Teşekkülü

Devlet özel kesime benzer şekilde, özel kesim tarafından yapılabilecek faaliyetleri özel kesim gibi örgütlenmek ve finansmanı sağlamak yoluna gidebilmektedir. [12]

İktisadi devlet teşekkülü (İDT) : Sermayesinin tamamı Devlet’e ait, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan, kamu iktisadi teşebbüsüdür. [13]

Türkiye’deki iktisadi devlet teşekkülleri şunlardır:

MKE, ASOK (Teksan, Tümosan, Asilçelik), ORÜS (orman ürünleri), Türkiye Çimento Sanayii, Demir Çelik İşi, SEKA, Etibank, Türkiye Taşkömürü K.Türkiye Kömür İşl., Et Balık Kurumu, TMO, TPAO, Türkiye Süt Endüstrisi Kurumu, Türkiye Şeker Fabrikaları, Yem Sanayii, TZDK, DMO, Türkiye Deniz İşl., Türk Gemi Sanayii A.Ş., Türkiye Gübre Sanayii.[14]

3. KİT’lerin İktisadi Kuruluşlarla İlişkisi Bakımından Ortak Tanımlar

Müessese: Sermayesinin tamamı bir iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olup, ona bağlı işletme veya işletmeler topluluğudur. [15]

Örneğin, MKEK’e bağlı Silah Sanayii Müessesesi, TCDD’ye bağlı Adapazarı Vagon Sanayi Müessesesi.[16]

Bağlı Ortaklık: “Sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan işletme veya işletmeler topluluğundan oluşan anonim şirketlerdir. [17]

Örneğin MKEK’e bağlı FİŞEKSAN, TCDD’ye bağlı Türkiye Vagon Fabrikaları A.Ş vs.[18]

İştirak: Kamu iktisadi teşebbüslerinin veya bağlı ortaklıklarının, sermayelerinin en az yüzde on beşine en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketlerdir, iştirakler tümüyle özel hukuk hükümlerine tabi olarak faaliyetlerini sürdürmektedirler.[19]

İşletme; “müesseselerin ve bağlı ortaklıkların mal ve hizmet üreten fabrika ve diğer birimleridir. [20]

4. KİT’lerin Kuruluş Amaçları

Devletlerin mal ve hizmet üretimi ile ticari faaliyette bulunması genel olarak ekonomik nedenlere dayanmakla beraber, bazen ideolojik, sosyal v.b. nedenlerle de olabilmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde ekonomik nedenlerle kurulan KİT’lerin kuruluş amaçlarını;

– Ekonomik kalkınmayı sağlamak,
– Tekelleri devlet eliyle işletmek,
– Özel sektörün başaramayacağı veya giremediği işleri yapmak,
– Ekonomiye yön vermek.
– Özel sektöre öncülük etmek,
– Gelir dağılımın düzenlemek şeklinde özetlemek mümkündür.[21]

5. KİT’lerin Ortak Nitelikleri

-Tüzel kişiliğe sahiptirler.
-Özel hukuk hükümlerine tabi, ticari esaslara göre işlev yaparlar,
-Genel muhasebe ve Devlet İhale Kanununa tabi değillerdir.
-Sorumlulukları sermayeleriyle sınırlıdır.[22]

6. Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Başarısı İçin Üç Alternatif Yaklaşım

Ticari yaklaşım: Devletin kuruluşları aracılığıyla özel sektör kuruluşu gibi ekonomide faaliyet göstermesi ile ilgilidir.

Ekonomik yaklaşım: Alt yapı tesislerinin yapılması, karşılaşılmış büyük zararların etkilerinin giderilmesi, tüm toplum kesimlerine hizmet sunulması, temel girdilerin sağlanmasıdır.

Sosyal yaklaşım: Toplumsal ve bölgesel gelişmenin sağlanması, şehirleşmenin ve istihdam düzeyindeki sorunların giderilmesi, toplumun refah düzeyini sürdürmeye yetecek gelir düzeyine ulaştırılması gibi sosyal nedenlerle girişimde bulunulmasını gerekli görmektedir.[23]

[1]http://sbolat.weebly.com/uploads/2/4/0/5/24055490/kamu_%C4%B0kt%C4%B0sad%C4%B0_te%C5%9Eebb%C3%9Csler%C4%B0_[uyumluluk_modu].pdf
[2]http://www.kalkinma.gov.tr/Lists/zel%20htisas%20Komisyonu%20Raporlar/Attachments/245/Kamu%20%C4%B0%C5%9Fletmecili%C4%9Fi%20%C3%96zel%20%C4%B0htisas%20Komisyonu%20Raporu.pdf
[3] http://www.iktisatsozlugu.com/nedir-75-iktisadi-devlet-tesekkulleri-#.WRcn3dTygdU
[4]http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WcTRy5jd11UJ:www.baskent.edu.tr/~gurayk/finpazpazartesi23.doc+&cd=2&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
[5]http://sbolat.weebly.com/uploads/2/4/0/5/24055490/kamu_%C4%B0kt%C4%B0sad%C4%B0_te%C5%9Eebb%C3%9Csler%C4%B0_[uyumluluk_modu].pdf
[6] http://www.iktisatsozlugu.com/nedir-75-iktisadi-devlet-tesekkulleri-#.WRcn3dTygdU
[7] http://www.todaie.edu.tr/resimler/ekler/62aadc4fb9c698e_ek.pdf?dergi=Amme%20Idaresi%20Dergisi
[8]http://sbolat.weebly.com/uploads/2/4/0/5/24055490/kamu_%C4%B0kt%C4%B0sad%C4%B0_te%C5%9Eebb%C3%9Csler%C4%B0_[uyumluluk_modu].pdf
[9]http://sbolat.weebly.com/uploads/2/4/0/5/24055490/kamu_%C4%B0kt%C4%B0sad%C4%B0_te%C5%9Eebb%C3%9Csler%C4%B0_[uyumluluk_modu].pdf
[10]http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WcTRy5jd11UJ:www.baskent.edu.tr/~gurayk/finpazpazartesi23.doc+&cd=2&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
[11] http://www.nedir-tr.com/nedir-3300-anlam%C4%B1-kamu-iktisad%C4%B1-te%C5%9Febb%C3%BCsleri-kit
[12]http://sbolat.weebly.com/uploads/2/4/0/5/24055490/kamu_%C4%B0kt%C4%B0sad%C4%B0_te%C5%9Eebb%C3%9Csler%C4%B0_[uyumluluk_modu].pdf
[13]http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WcTRy5jd11UJ:www.baskent.edu.tr/~gurayk/finpazpazartesi23.doc+&cd=2&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
[14] http://www.nedir-tr.com/nedir-3300-anlam%C4%B1-kamu-iktisad%C4%B1-te%C5%9Febb%C3%BCsleri-kit
[15]http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WcTRy5jd11UJ:www.baskent.edu.tr/~gurayk/finpazpazartesi23.doc+&cd=2&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
[16] https://www.merakname.com/iktisadi-kamu-kurumlari-nedir/
[17]http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WcTRy5jd11UJ:www.baskent.edu.tr/~gurayk/finpazpazartesi23.doc+&cd=2&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
[18] https://www.merakname.com/iktisadi-kamu-kurumlari-nedir/
[19] http://www.ekodialog.com/kamu_maliyesi/kitlerin_hukuki_yapisi.html
[20]http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WcTRy5jd11UJ:www.baskent.edu.tr/~gurayk/finpazpazartesi23.doc+&cd=2&hl=tr&ct=clnk&gl=tr
[21] http://www.ekodialog.com/kamu_maliyesi/kamu_iktisadi_kuruluslari.html
[22] http://www.todaie.edu.tr/resimler/ekler/ed25184abcb9f31_ek.pdf?dergi=Amme%20Idaresi%20Dergisi
[23]http://sbolat.weebly.com/uploads/2/4/0/5/24055490/kamu_%C4%B0kt%C4%B0sad%C4%B0_te%C5%9Eebb%C3%9Csler%C4%B0_[uyumluluk_modu].pdf

Share
589 Kez Görüntülendi.
#

SENDE YORUM YAZ

6+3 = ?

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • Sürgünde bir Kızılderili devletine (diasporasına) kucak açmalıyız

    11 Aralık 2017 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

      Trump Kudüs'ü İsrail'in başkenti ilan ettiyse biz de Washington'u Kızılderililerin başkenti ilan ederiz. Biz de sürgünde bir Kızılderili devletine (diasporasına) ev sahipliği yapmalıyız. Belki bu düşündüklerimiz ABD için küçük bir tehdit olarak değerlendirilebilir. Sinek küçük ama mide bulandırıcı derler. ABD’nin midesi bulanınca ayağının altındaki halıyı daha rahat çekeriz ve onu tökezletebiliriz. Şimdi Barbar Avrupa ve Amerikalıların Kızılderili soykırımına biraz değinebiliriz. Kristof Kolomb, Hindistan’a varmak üzere çıktığı ...
  • Milletvekili Kışla’dan Artvin’e Bir Büyük Hizmet Daha

    10 Aralık 2017 Köşe Yazıları, Tolga Gül

    Hatırlarsanız değerli okurlarım yaklaşık 5 ay önce yazdığım bir yazı gündeme getirdiğim müthiş bir yatırım haberi vardı. Artvin’i Şavşat-Ardanuç ve Ardahan’a bağlayan Varyant Yolun altından bir tünel yapılacağını ve bu tünel ile birlikte Varyant Yolun alt kodlara indirilerek çok rahatlıkla geçileceğini söylemiştim. O günlerde henüz plan aşamasında olan bu projeye ilişkin olarak da AK Parti Artvin Milletvekili Dr. İsrafil Kışla’nın yoğun olarak çalıştığını ve bu hizmeti kazandıracağını söylemiştim. Ve aradan 5 ay gibi kısa bir zaman geçti...
  • Küçük İsrail devleti koca Arap alemini nasıl mağlup ediyor?

    10 Aralık 2017 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

      Bediüzaman Said Nursi, İsrail devletinin devamının gerekçesini dini ve milli hislerden beslenmesi olarak  gösteriyor. İslam aleminin çaresizliği ise, iman zaafından ve İslam’a kafi derece sarılamamanın bir neticesidir. İslam alemi samimi bir şekilde ittifak kurabilse, İsrail’in o bölgede barınması mümkün olamazdı. Yahudiler tarih boyunca hep yersiz ve yurtsuz kalıp her kavimden şiddetli tokatlar yemişlerdir; en yakın örneği Alman Hitleridir. Kaderin cilvesi ki tarihte bu zalim ve alçaklara şefkat sinesini açan hep Osmanlı gibi İsla...
  • Başarı ve Başarısızlığın Nedenleri

    08 Aralık 2017 Köşe Yazıları, Selim Çiftçi

    İnsan başarılı olmak ister, ama bunun için ne kadar tedbirlidir Osmanlının yıkılışından sonra ümmet hep başarılı olmaya susamıştır. Adaletten medeniyetin her alanına kadar örnek topluluklardı Müslümanlar. Sömürülmek-sömürmek fakirlik Müslümanların kitabında yoktu Afganistan dan Kabe ye kadar hiçbir İslam beldesi mahzun değildi “Allah size yardım ederse artık hiç kimse sizi yenemez! Ama ya O sizi terk ederse kim size yardım edebilir! O halde Müminler Allah’a güvensinler!’’ (Ali İmran S.160) Düşman neyi yaparsa siz ondan dah...