logo

Eyalet


Erhan Kırmızı
erhankirmizi@08olay.com

 

Osmanlı’da 1590 yılına kadar beylerbeylik, 1864 yılına kadar eyalet sistemi uygulanmıştır. Eyalet sistemi 1864 de yerini vilayet (il) sistemine bıraktı ve bu vilayet sistemi Cumhuriyet döneminde aynen devam ettirildi.

Eyalet kelimesinin kökeni Arapça (iyāla  yönetim, idare → vilayet) kökünden gelir. Eyalet; Osmanlı Devleti’nin taşra örgütlenmesinde, beylerbeyi tarafından yönetilen ve en büyük olan yönetsel birimdi. [1]

ABD, Avusturya ve Avustralya gibi federal ülkeleri oluşturan ana yönetim birimlerine Türkçede eyalet denilmektedir.

Kimi federatif devlet yapılarında eyaletlerin kendi özerk yönetimleri vardır. Bu yönetimlerin başında, devletlerin anayasal yapılanmalarına bağlı olarak halk tarafından seçilen başbakanlar/valiler ya da merkezi yönetim tarafından atanan valiler olabilir.

Örneğin, ABD eyaletlerinin valileri halk tarafından seçilir. Avustralya eyaletlerinin valileri merkezi yönetim tarafından atanırlar. Almanya Federal Cumhuriyeti’nin eyaletlerinin başbakanları ise halk tarafından seçimle yönetime getirilir. [2]

Osmanlı Devletinde taşra teşkilatı, aşağıdan yukarıya köy, nahiye, kaza, sancak ve eyalet olmak üzere idari taksimata ayrılmıştı. Temel idari birim sancak olup, sancakların birleşmesinden eyalet (vilayet) veya beylerbeyilik denilen büyük idari birimler meydana gelmektedir. 1590 tarihine kadar, teşkilat tabiri olarak beylerbeyilik kelimesi kullanılmış, bu tarihten itibaren eyalet tabiri kullanılmaya başlamıştır. [3]

Eyalet sistemi, özünde Osmanlı İmparatorluğu’nun temel devlet yapısı olarak yüzyıllar boyu kullanılmıştır. Son yüzyılında ise vilayet sistemi uygulanmıştır. [4]

1812’de II. Mahmud eyaletlerde yeniden merkezi otoriteyi kurmak için bu tip ayan ve paşalara karşı mücadele başlattı. 1826’dan sonra eyaletleri “müşiriyet” olarak yeniden teşkilatlandırdı ve bunları, yeni ordunun kurulması maksadıyla mali işlerde olduğu gibi askeri bakımdan da büyük güce ve yetkiye sahip kılınan müşirlere verdi . 1839’da Tanzimat’ın ilanı ile eyaletlerdeki mali işler bağımsız muhassılların sorumluluğuna verildi; böylece müşirlerin yetkisi asayiş ve emniyet göreviyle kısıtlanmış oluyordu. Daha sonra eyalet teşkilatında Batı tesiri altında önemli değişiklikler ortaya çıktı. Valilerin mesuliyetlerini paylaşan idare meclisleri kuruldu ve eyaletlerin birçoğunun sınırları daha da küçültüldü. Böylece 1864’te eyalet sistemi yerine vilayetler teşekkül etti. Bu sonuncu sistem Cumhuriyet döneminde de muhafaza edilerek her birinin başında birer valinin bulunduğu illere dönüştürüldü.[5]

[1] https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyalet

[2] https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyalet

[3] https://www.turkcebilgi.com/eyalet

[4] https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyalet

[5] http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=110550

Share
#

SENDE YORUM YAZ

5+3 = ?

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • Ya Bunlar Artvin Halkı İle Adeta Dalga Geçiyorlar

    16 Ocak 2018 Köşe Yazıları, Tolga Gül

    Yaklaşık bir aydır derin bir sessizliğe gömülen Yeşil Artvin Derneği Yöneticileri ile yıllardır savundukları maden karşıtlığının tam tersini yaparak madenle doğrudan ve dolaylı olarak iş yaptığı için il başkanlarını aday yaptırmayan CHP, yine ortaya çıktı. Biran da imza kampanyaları, meclis ziyaretleri falan. Değerli okurlarım resmen Artvin halkının aklı ile dalga geçiliyor. Artvinliler ile dalga geçiliyor. Artvinlilerin çevre hassasiyeti resmen kullanılıyor. Yazmayacağım dedim ama yazmadan duramıyorum. Beni resmen çileden çıkardılar. Bir ay...
  • Araştırma Sonuçları Ülkemizin Lehine Görünüyor

    16 Ocak 2018 Köşe Yazıları, Selim Çiftçi

    Şu an seçim olsa; AK Parti: % 44,9, CHP: % 23,7, MHP: % 10,6, HDP: % 9,1, İyi Parti: % 2,7, Diğer: % 2,2, Cevapsız: % 2,0, Kararsız: % 2,1, Geçersiz/İptal: % 0,7, Sandığa gitmeyecek: % 2 Seçim ittifakları sonucu siyasi ağırlık merkezi açık ara AK Partiden yana. AK Parti - MHP ittifakı % 55 gibi gözüküyor. CHP - HDP ittifakı % 33 gibi. İyi Parti % 3 bile değil. Diğer Partiler % 2, Bağımsız % 2, kararsız % 2, oy vermeyecekler % 2, geçersiz % 1. Bu öngörüler milletvekili seçimleri için. Sonuç...
  • Ayyuka çıkmak

    16 Ocak 2018 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

      Halk arasında çok kullanılan bir kelime ya da kelime grubunun, araştırıldığında ne kadar yüksek bir ilmi derinliğe sahip olduğu anlaşılabilir. Bunlardan biri de ayyuka çıkmak tabiridir. Ayyuka çıkmak, haddinden fazla büyüyen olaylar için kullanılır. Mesela "Rezalet ayyuka çıktı!" denir. Yani haddinden fazla büyüdü. Ayyuk kelimesinin Arapça, Yunanca veya Türkçe kökenli olduğu ile ilgili farklı görüşler vardır. 1."Ayyuk" (عيّوق) bir yıldız ismi. Arapça bir kelime. Dünyaya yaklaşık 2000 ışık yılı mesafede olan Auriga (arabacı) tak...
  • Bankalar ne zaman kaldırılacak?

    14 Ocak 2018 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

      Emek piyasasındaki aracılar (taşeron) kaldırılıyor; *Sermaye piyasasındaki aracılar (bankalar) ne zaman kaldırılacak ? *Elektrik piyasasındaki aracılar (dağıtım şirketleri) ne zaman kaldırılacak ? *Tarım piyasasındaki aracılar (tüccar ve haller) ne zaman kaldırılacak ? Bu örnekler artırılabilir ama bunlar sembol ve baskın örneklerdir. Bu aracılar kaldırılırsa diğer ufak tefek aracılar da kaldırılır....