logo

Eyalet


Erhan Kırmızı
erhankirmizi@08olay.com

 

Osmanlı’da 1590 yılına kadar beylerbeylik, 1864 yılına kadar eyalet sistemi uygulanmıştır. Eyalet sistemi 1864 de yerini vilayet (il) sistemine bıraktı ve bu vilayet sistemi Cumhuriyet döneminde aynen devam ettirildi.

Eyalet kelimesinin kökeni Arapça (iyāla  yönetim, idare → vilayet) kökünden gelir. Eyalet; Osmanlı Devleti’nin taşra örgütlenmesinde, beylerbeyi tarafından yönetilen ve en büyük olan yönetsel birimdi. [1]

ABD, Avusturya ve Avustralya gibi federal ülkeleri oluşturan ana yönetim birimlerine Türkçede eyalet denilmektedir.

Kimi federatif devlet yapılarında eyaletlerin kendi özerk yönetimleri vardır. Bu yönetimlerin başında, devletlerin anayasal yapılanmalarına bağlı olarak halk tarafından seçilen başbakanlar/valiler ya da merkezi yönetim tarafından atanan valiler olabilir.

Örneğin, ABD eyaletlerinin valileri halk tarafından seçilir. Avustralya eyaletlerinin valileri merkezi yönetim tarafından atanırlar. Almanya Federal Cumhuriyeti’nin eyaletlerinin başbakanları ise halk tarafından seçimle yönetime getirilir. [2]

Osmanlı Devletinde taşra teşkilatı, aşağıdan yukarıya köy, nahiye, kaza, sancak ve eyalet olmak üzere idari taksimata ayrılmıştı. Temel idari birim sancak olup, sancakların birleşmesinden eyalet (vilayet) veya beylerbeyilik denilen büyük idari birimler meydana gelmektedir. 1590 tarihine kadar, teşkilat tabiri olarak beylerbeyilik kelimesi kullanılmış, bu tarihten itibaren eyalet tabiri kullanılmaya başlamıştır. [3]

Eyalet sistemi, özünde Osmanlı İmparatorluğu’nun temel devlet yapısı olarak yüzyıllar boyu kullanılmıştır. Son yüzyılında ise vilayet sistemi uygulanmıştır. [4]

1812’de II. Mahmud eyaletlerde yeniden merkezi otoriteyi kurmak için bu tip ayan ve paşalara karşı mücadele başlattı. 1826’dan sonra eyaletleri “müşiriyet” olarak yeniden teşkilatlandırdı ve bunları, yeni ordunun kurulması maksadıyla mali işlerde olduğu gibi askeri bakımdan da büyük güce ve yetkiye sahip kılınan müşirlere verdi . 1839’da Tanzimat’ın ilanı ile eyaletlerdeki mali işler bağımsız muhassılların sorumluluğuna verildi; böylece müşirlerin yetkisi asayiş ve emniyet göreviyle kısıtlanmış oluyordu. Daha sonra eyalet teşkilatında Batı tesiri altında önemli değişiklikler ortaya çıktı. Valilerin mesuliyetlerini paylaşan idare meclisleri kuruldu ve eyaletlerin birçoğunun sınırları daha da küçültüldü. Böylece 1864’te eyalet sistemi yerine vilayetler teşekkül etti. Bu sonuncu sistem Cumhuriyet döneminde de muhafaza edilerek her birinin başında birer valinin bulunduğu illere dönüştürüldü.[5]

[1] https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyalet

[2] https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyalet

[3] https://www.turkcebilgi.com/eyalet

[4] https://tr.wikipedia.org/wiki/Eyalet

[5] http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=110550

Share
198 Kez Görüntülendi.
#

SENDE YORUM YAZ

7+2 = ?

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • Cinlerin ve İnsanların Müftüsü (Müftiy-yüs-sekaleyn) Olan Ebu Suud Efendi

    23 Ekim 2017 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

      “Cinlere de fetva vermesiyle meşhurdur.” Ebu Suud Efendi, Kanuni Sultan Süleyman ve Sultan İkinci Selim zamanlarında 27 yıl kadar Şeyhülislamlıkta bulunmuş, devrin en büyük alimlerinden biridir. Kanuni Sultan Süleyman zamanında 22, Sultan İkinci Selim zamanında ise 6 yıla yakın bu görevde kaldı. 84 yaşında ölen Ebussuud Efendi, Eyüb civarında yaptırdığı mektebin yanına gömüldü. Şahsiyeti o kadar ün saldı ki ölümünde Mekke ve Medine halkları da cenaze namazı kıldı. Bütün ilimlerde mahir olup, bilhassa tefsir, fıkıh ve Arabi iliml...
  • Elveda Musa Ulutaş

    23 Ekim 2017 Köşe Yazıları, Tolga Gül

    Daha önceki yazılarımda da belirtmiştim, bu ile hizmet etmek, hizmet ettikten sonra da iyi bir şekilde anılabilmek herkesin harcı değildir. Bir düşünür demiştir ki, ‘ Bir insanın iyi olup olmadığını, yaşadığı çevre açısından bir değer olup olmadığını cenazesinde anlayabilirsiniz.’ Sevgili Musa Ulutaş, Arhavi’de uzun yıllar siyaset yapmış, 2002 ila 2009 yılları arasında da Arhavi Belediye Başkanlığı görevinde bulunmuş, Arhavi’nin önemli bir değeriydi. Bu sözleri bugün yazabiliyor isek o ünlü düşünürün belirttiği gibi Musa Ulutaş’ın cenazesind...
  • MHP’nin Geleceğini Yerel Seçimler Belirleyecektir

    23 Ekim 2017 Köşe Yazıları, Tolga Gül

    “Gerek Türkiye genelinde gerekse de Artvin’de 2019 yılında gerçekleştirilecek olan tüm seçimlerde belirleyici parti hangisi olacak?” diye bana soru soracak olursanız kesinlikle MHP’dir diye yanıt verirdim. Bu seçimlerde MHP’nin alacağı oy oranı diğer partilerin kaderini belirleyecek. Buna AK Parti, CHP ve yeni kurulacak olan Meral Akşener’in partisinin alacağı oyda meclisteki sandalye sayılarını da MHP belirleyecektir. Bugüne baktığımız zaman MHP’yi ben yüzde 10 diliminde görüyorum. Bu aşağıya da inebilir yukarıya da çıkabilir. Meral Akşener...
  • Beyaz Gelinliğin Tarihi (Osmanlı’da)

    22 Ekim 2017 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

      Osmanlı'da ilk beyaz gelinlik giyen, Sultan 2. Abdülhamid'in kızı Naime Sultan'dır. II. Abdülhamid beyaz gelinliği Avrupa’da katıldığı bir düğünde görmüştü. II. Abdülhamid’in kızı Naime Sultan, 1898’de Gazi Osman Paşa’nın oğlu Kemalettin Paşa ile evlenirken babasının önerisiyle beyaz gelinlik giydi. Böylece Osmanlı’da beyaz gelinlik giyen ilk kadın oldu. Gelinliğini ise elbette Padişah’ın ve tüm Osmanlı’nın modacısı Jean Botter yaptı. O güne kadar işlemeli, nakışlı ve genelde kırmızı renkli gelinlikler giyiliyordu. II. Abdülh...