logo

NİTELİKLERİ BAKIMINDAN HUKUK KURALLARI


Erhan Kırmızı
erhankirmizi@08olay.com

 

Nitelikleri bakımından hukuk kurallarının çeşitleri şunlardır:

  1. Emredici hukuk kuralları
  2. Tamamlayıcı hukuk kuralları
  3. Yorumlayıcı hukuk kuralları
  4. Tanımlayıcı hukuk kuralları

1.Emredici hukuk kuralları

1.1.Tanım

Kesin bir emir veya yasak içeren, aksinin kararlaştırılması mümkün olmayan kurallardır. [1] Kesinlikle uyulması gereken hukuk kurallarıdır. [2]

Bu kurallara uyulması mutlak surette zorunlu olduğundan âmir kaideler veya mecburi kaideler , eski ifadesiyle ahkâm-ı âmire denilmiştir.[3]

1.2.Özellikleri

  • Bireyler bu kuralların aksini kararlaştıramaz, aksine sözleşme yapamazlar ve bu kuralların aksine davranışlarda bulunamazlar.
  • Kamu hukuku alanında, emredici kurallara daha fazla rastlanmakla birlikte, özel hukuk alanında da emredici kurallara ihtiyaç duyulmaktadır
  • Özel hukukta “sözleşme serbestisi ilkesi” egemen olduğu halde, emredici hükümler söz konusu olduğunda taraf iradeleri dikkate alınmamaktadır.[4]

1.3.Örnekler

Çoğu kere emredici kuralların yazılış biçimleri onları ele verir. Mesela,“…..yapmakla mükelleftir, ….yapmak zorundadır, uyulması mecburidir, ….olamaz, ….geçersizdir, …..gerekir, vb.” ifadeler kuralın emredici olduğunu gösterebilir.[5]

Emredici hukuk kuralı içeren cümleler genellikle “herkes”, “hiç kimse” gibi genellik ve kapsayıcılık ifade eden kelimelerle başlar ve “yapar”, “zorunludur”, “gerekir”, “şarttır”, “yasaktır” gibi kesinlik, zorunluluk ve emredicilik ifade eden yüklemlerle sona erer. [6]

Örneğin; Evlenme yaşı ile ilgili olarak edeni Kanun’da “Erkek veya Kadın 17 yaşını doldurmadıkça evlenemez.” hükmü yer almaktadır. Bu hüküm emredici bir nitelik taşır.[7]

1.4.Emredici Hukuk Kurallarının Amaçları

Emredici nitelikteki kuralların düzenlenmesindeki temel amaçlar şunlardır:

– Kamu düzenini koruma

– Zayıflar koruma

– Genel ahlakı koruma

– Genel adabı koruma

– Kişiliği ve kişilik haklarını koruma[8]

*Bir kimsenin tek bir kişi ile evlenebileceği kuralı kamu düzenini korumak amaçlıdır.[9]

*Ayırt etme gücüne sahip olmayan kişinin yaptığı hukuki işlemler geçersizdir kuralı zayıfın korunması amaçlıdır. [10]

*Ahlaka aykırı bir amaç elde etmek için verilen şeyin geri alınamaması kuralı ahlakı korumak amaçlıdır. [11]

1.5.Emredici Hukuk Kurallarına Aykırılığın Sonuçları

Bu kurallara aykırı yapılan işlemler hükümsüzdür.[12]  Emredici hukuk kurallarına aykırı yapılan işlemler yokluk ve butlan ile sakattır.[13]

Yokluk: Yoklukla kastedilen hükümsüzlük hali, yapılan işlemin hiç yapılmamış ve doğmamış sayılmasıdır. Bu tür işlemler içerdikleri sakatlıktan dolayı yok sayılmaktadır.[14]

 Butlan: Butlan ise mutlak butlan ve nisbi butlan olmak üzere ikiye ayrılır. Mutlak butlan ile sakat olan işlem ölü doğmuş demektir yani kural olarak hiçbir hüküm ifade etmez. Mutlak butlan hakim tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Nisbi butlanda ise aykırı olarak yapılan işlem eksikliğine rağmen kendiliğinden batıl olmaz. Hakim kendiliğinden dikkate almaz,ancak ilgilinin istemi üzerine dikkate alınır.[15]

2.Tamamlayıcı hukuk kuralları

Tarafların aksini kararlaştırabildikleri hükümlerdir. Tamamlayıcı hukuk kuralları tarafların sözleşme yaparken öngöremedikleri konulardaki uyuşmazlıkların çözümüne yarayan kurallardır. [16]

Örneğin; karı koca mal rejimi konusunda bir seçim yapmamışlarsa, aralarında “edinilmiş mallara katılma rejimi” uygulanır (MK.m.202).[17]

Örneğin; borcun ifa yeri taraflarca sözleşme ile serbestçe belirlenebilir. Eğer taraflar ifa yerini belirlememişlerse ve daha sonra bu konuda da anlaşamamışlarsa bu durumda ifa yeri olarak borcun türüne göre kanun  farklı yerler belirlemiş olduğundan bu yedek hükümler devreye girerek sözleşmedeki eksikliği tamamlarlar:

–Borç bir para borcu ise kanuni tamamlayıcı yedek hükme göre ifa yeri alacaklının yerleşim yeridir.
–Borç bir parça borcu ise kanuni tamamlayıcı yedek hükme göre ifa yeri sözleşme yapıldığı sırada bu şey nerede ise orasıdır.

–Borç bu ikisi dışında diğer şeylerin borcu ise kanuni tamamlayıcı yedek hükme göre ifa yeri borçlunun yerleşim yeridir.[18]

 3.Yorumlayıcı hukuk kuralları 

Bireylerin birkaç anlama gelebilen beyan ve hareketlerinin, hangi anlama geldiğini saptayan hukuk kurallarıdır.[19]

Borçlar Kanununun 91. maddesinde yer alan “Borcun ifası için bir ayın başlangıcı veya sonu belirlenmişse, bundan ayın birinci ve sonuncu günü; ayın ortası belirlenmişse, bundan da ayın on beşinci günü anlaşılır.” Hükmü bu durumu açıklığa kavuşturan yorumlayıcı bir kuraldır.[20]

Taraflar borcun ödenmesi zamanını sözleşme ile serbestçe belirlemişler ve İfa zamanı olarak da ayın başı, ayın ortası veya ayın sonu gibi belirsiz zaman dilimleri kullanmışlardır. Daha sonra bu belirsiz zaman dilimlerini kesinleştirmek konusunda anlaşmazlık çıkarsa kanunun bu terimlerden ne anlaşılması gerektiği konusundaki yedek hükümler devreye sokularak, yorum yapılarak anlaşmazlık çözüme kavuşturulabilecektir Buna göre kanun:

– Ayın başı ibaresinin ayın birinci günü olarak

– Ayın ortası ibaresinin ayın on beşinci günü olarak

– Ayın sonu ibaresinin ayın sonuncu günü olarak yorumlanabileceğini belirtmiştir.[21]

4.Tanımlayıcı hukuk kuralları

Örneğin, Medeni Kanunun 19. maddesinin 1. fıkrasında yer alan “yerleşim yeri, bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir.” Hükmü bir tanımlayıcı kuraldır. Görüldüğü gibi bu kural, kişilere bir şey emretmemekte veya yasaklamamakta, yani bir sorumluluk yüklememektedir. Sadece bir tarif yapmaktadır.[22]

Örneğin İş kanununun 2. Maddesinde birçok tanım vardır. “Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişiye işçi, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara işveren, işçi ile işveren arasında kurulan ilişkiye iş ilişkisi denir. İşveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddî olan ve olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birime işyeri denir.”

[1]https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/48959/mod_resource/content/1/Hukuk%20Ba%C5%9Flang%C4%B1c%C4%B1%204.pdf

[2] https://www.nedir.com/hukuk-kurallar%C4%B1n%C4%B1n-%C3%A7e%C5%9Fitleri

[3] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/292168

[4] http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:7nSvNm1n19sJ:www.profdrabdullahdemir.net/wp-content/uploads/2016/10/HUKUK-BA%25C5%259ELANGICI-6.pptx+&cd=6&hl=tr&ct=clnk&gl=tr

[5] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/292168

[6] http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:7nSvNm1n19sJ:www.profdrabdullahdemir.net/wp-content/uploads/2016/10/HUKUK-BA%25C5%259ELANGICI-6.pptx+&cd=6&hl=tr&ct=clnk&gl=tr

[7] https://www.nedir.com/hukuk-kurallar%C4%B1n%C4%B1n-%C3%A7e%C5%9Fitleri

[8] http://www.bilgine.net/niteliklerine-gore-hukuk-kurallari

[9] https://huk101.wordpress.com/2012/10/19/hukuk-kurallari/

[10]https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/48959/mod_resource/content/1/Hukuk%20Ba%C5%9Flang%C4%B1c%C4%B1%204.pdf

[11] https://huk101.wordpress.com/2012/10/19/hukuk-kurallari/

[12] http://geomatik.beun.edu.tr/marangoz/files/2017/10/NehirHoca.pdf

[13] https://www.nedir.com/hukuk-kurallar%C4%B1n%C4%B1n-%C3%A7e%C5%9Fitleri

[14] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/292168

[15] http://hukukcubiz.blogspot.com/2016/01/hukuk-kurallarnn-cesitleri.html

[16] https://www.nedir.com/hukuk-kurallar%C4%B1n%C4%B1n-%C3%A7e%C5%9Fitleri

[17]http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:7nSvNm1n19sJ:www.profdrabdullahdemir.net/wp-content/uploads/2016/10/HUKUK-BA%25C5%259ELANGICI-6.pptx+&cd=6&hl=tr&ct=clnk&gl=tr

[18] http://www.bilgine.net/niteliklerine-gore-hukuk-kurallari

[19] https://www.nedir.com/hukuk-kurallar%C4%B1n%C4%B1n-%C3%A7e%C5%9Fitleri

[20] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/292168

[21] http://www.bilgine.net/niteliklerine-gore-hukuk-kurallari

[22] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/292168

Share
237 Kez Görüntülendi.
#

SENDE YORUM YAZ

2+4 = ?

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • Karz-ı hasen (Faizsiz kredi)

    19 Şubat 2019 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

    Kaynak:https://katilimdunyasi.com/2016/06/17/sorularla-karz-i-hasen/ Günümüzde kullanılan kredi tabiri de, aslında Arapça karz demektir. Fakat karz-ı hasen (güzel borç), kredi değildir. Zira karz-ı hasen faizsiz borç demektir ve sevabın dışında bir geliri yoktur. Karz-ı hasen Kur’an’a ait bir tabirdir. Güzel ödünç. Dinin emirlerine uygun ödünç vermek demektir. Karz kelimesi lügatte “kesmek, aşındırmak”; hasen kelimesi ise “güzel, hoş, latif” manalarına gelmektedir. Bu iki kelime birlikte kullanıldığında “güzel bir şekilde verilen bor...
  • Caiz

    17 Şubat 2019 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

    Caiz sözlükte “geçip gitmek, mümkün, serbest ve geçerli olmak” anlamlarına gelen “cevaz” kökünden türetilmiş bir isim olup fıkıh terimi olarak, dinen veya hukuken yapılmasına müsaade edilen fiilleri ifade eder. Bu anlamdaki müsaadeyi belirtmek üzere de “cevaz” kavramı kullanılır. Kur’an-ı Kerim’de birçok fiilin serbest olduğu ve yasak olmadığı değişik ifade tarzlarıyla belirtilmiş olmakla beraber “caiz” lafzı geçmemektedir. Hadislerde ise bu kelime az da olsa kullanılmıştır. Cevaz, bir şeye izin vermek, müsaade etmek, hoş görmek, uygun bulm...
  • Üsve-i Hasene (Güzel Örnek; Peygamber Efendimiz [S.A.V.])

    15 Şubat 2019 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

    Mücerred (soyut)hakikatler, ahlâkî kavramlar güzel örneklerle ve örnek şahsiyetlerle anlaşılır. Kur’ân-ı Kerîm buna “Üsve-i Hasene” demiştir Üsve-i Hasene, hüsn-ü misal, güzel örnek ve örnek şahsiyet anlamına gelmektedir. Peygamberler, Hz. Muhammed (asm), Hulefa-i Raşidin, Sahabe-i Kiram, müceddidler, müçtehidler ve başarılı dürüst, ahlâklı ilim adamları, san’atkârlar, tüccarlar “Üsve-i Hasene” sayılırlar. İnsanlar örnek şahsiyetler ve mükemmel rehberleri örnek alarak, yollarını izleyerek, tavsiyelerine uyarak güzel ahlâka ve istikame...
  • Bediüzzaman’dan Etkilenen Şule Yüksel Şenler Erdoğan Ailesini Etkilemiş

    14 Şubat 2019 Erhan Kırmızı, Köşe Yazıları

    1.Kısaca özgeçmişi Kıbrıslı bir ailenin çocuğu olan Şule Yüksel Şenler 1938 yılında Kayseri’de dünyaya geldi. İlk öyküleri dergi ve gazetelerde yayımlanan Şenler’in hayatı ağabeyi Üzeyir Şenler’in, Said-i Nursi’nin derslerine katılmasıyla değişti. Ağabeyinin tavsiyesi üzerine yaşam tarzını değiştirerek Risale-i Nur sohbetlerine katılan Şenler bir müddet sonra tesettüre girdi. Şenler, sinemada izlediği aktrisin baş bağlama tarzını beğenerek yeni bir başörtüsü bağlama modeli ortaya çıkardı. Genç kızlar başlarını onun gibi kapatmaya başladı. P...